काठमाडौँ । संसारमा धेरै मानिस पाइल्स समस्याको शिकार भएको पाइन्छ । पाइल्स, जसलाई चिकित्सकीय भाषामा ‘हेमोरोइड’ भनिन्छ । मानिसको दिशा गर्ने ठाउावरिपरि रहेका रक्तनशाहरु विविध कारणबाट सुन्निएको या मांसपेशीका अङ्कुरहरुको आकार बढ्न गएमा यस स्थितिलाई पाइल्स, बवासिर या आयुर्वेदमा ‘अर्श’ भनिन्छ । साधारणतया ती मांशपेशीहरुले दिशा गर्ने प्रक्रियालाई सघाउ पुर्‍याइरहेका हुन्छन् । यो अवस्था बढ्दै जाँदा मांशपेशीको आकार चनाको दाना जत्रो सम्म हुन् पुग्छ र दिशा गर्दा पीडा हुन थाल्छ । करिब एक करोड अमेरिकीहरु हेमोरोइटबाट पीडित छन् ।

पाइल्सको मुख्य कारण
यसको मुख्य कारण लामो समय सम्म कठोर कब्जियत () हुनु नै हो । पेट राम्रो सफा नहुनु, बिहान बेलुकी ठीक समयमा दिशापिसाब गर्ने बानी नहुनु, शौच गर्दा धेरै लामो समयसम्म गर्नु पर्ने गरी दिशा साह्रो हुनु । यस्ता कारणले ववासिर पाइल्स हुने गर्छ । कब्जियत भएको बेला शौचकार्यमा (दिशा बिसर्जन गर्नमा) हुने कठिनाईले बिस्तारै पाइल्स हुन शुरु हुन्छ । रेसादार खानाको कमी, बढी मात्रामा मासु, रक्सी, चुरोटको सेवन, विभिन्न कारणबाट पेटको चाप बढ्ने अवस्था, बलपूर्वक मल त्याग गर्ने बानी, बुढ्यौली, गर्भवती तथा वंशाणुगत कारणहरु मुख्य भेटिन्छन् । लामो समयसम्म उभिरहनुपर्ने पेशा भएका व्यक्तिहरुमा हेमोरोइडको अवस्था अलि बढी देखिएको छ । कहिलेकाहीा रेल्प्मको क्यान्सर पनि हेमोरोइडको लागि जिम्मेवार मानिन्छ ।

पाइल्सको उपचार
· करेलाको एक तोला रस र पाँच मासा हर्रो चुर्ण मिलाई लगातार दिनहुँ सेवन गरे निको हुन्छ ।
·निमको फल र सिन्दुरे वृक्षको गेडाको धुलो मिसाई आधा तोलाको दरले खाने गरे खटिरा सुकेर जान्छ ।
· प्याजको रस महमा मिसाएर खाने गरे खुनी बबासीर निको हुन्छ ।
· पाँच मासा तुलसीको गेडामो धुलो पानी सित पिउनाले पाइल्स निको हुन्छ ।
· बेसारको चुर्ण दुधमा मिसाएर लेप गर्नाले पुर्ण आराम हुन्छ ।
· बवासीरको रोगीलाई कब्जीयत भएमा सुठो वा त्रिफला चुर्ण २ हप्ता सम्म मनतातो पानी संग खाने गरेमा फाइदा गर्दछ ।
· भाँगको पातको लेप गर्नाले अर्श–पिडा शान्त हुन्छ ।
· खुनी बवासीरमा तलाउको नजिकैको हरीयो दुवो माटो भाडामा अलिकति पानी हालेर बसाल्ने त्यसपछि वाफ आउन थालेपछि त्यही वाफले सेकेपछि पिडा शान्त हुन्छ ।
· चार तोला कालो तिल शितल जलसित खाने गरेमा वबासीर–पाइल्स निको हुन्छ । भुटेको तिल पिसेर अचार जस्तै केही दिन सम्म निरन्तर सेवन गरेमा लाभ हुन्छ ।
· सुरण, ओल, जिमीकन्दको स–साना टुक्रा वनाई छायामा सुकाएर चुर्ण वनाएर १० मासाको मात्रा विहानै सेवन गरे खुनी–वादी ववासीर निको हुन्छ ।
· आँकको पातमा पाँच थरी नुन लगाई त्यसैमाथी तेल वा अमिलो लगाउने । त्यसपछि ती पात पोलेर त्यसको खरानी एक–एक माषा नियमीत सेवन गरेमा वादी ववासीर निको हुन्छ ।
· ववासीर अल्काईमा सुठो, शुद्ध भलायोको चुर्ण वनाई समभाग लिएर दुध र गुड –शक्कर मा पकाई लड्डु वनाई १–३ माषा सम्म चिसो पानी सित सेवन गरे ववासीर निको हुन्छ ।
· अलकाईमा कागति काटेर नुन छदै चुस्ने अथवा जाइफलको धुलो र चिनी छरेर चाटे पनी ववासीरमा लाभ गर्छ ।
· ववासीरको फोकामा नीमको तेल दिनहुँ लगाए चाँडै नै आराम हुन्छ ।
· अलकाईमा मुलाको पात छायामा सुकाएर त्यसैको वरावर पानीसित चालिस दिन सेवन गरे पुर्ण आराम हुन्छ ।
· अलकाईमा रिट्ठाको वोक्राको खरानी र खयर बराबर पिसेर धुलो पारेर दुई ग्राम चुर्ण नौनीमा मिसाएर खानाले अलकाईले आउने रगत वन्द हुन्छ ।
· अर्शमा कपुरको मलहम वनाएर लगाउने गरे केहि दिनमा निको हुन्छ । रगत आउन थामिन्छ र फोका सक्तछ ।
· कुपिण्डोको सुकेको ब्रोक्राको धुलो २० ग्राम पानी सित सेवन गरे अलकाईवाट आउने रगत बन्द हुन्छ ।
· इमिलीको फुलको रस अलकाईमा लगाए रगत थामिन्छ र केहि दिनमा आराम हुन्छ ।
· बवासीरमा पुदिना वा हरिया धनियाँसित शिलाजित खाए बवासीरमा लाभ गर्दछ ।
· मेथीको काढा बनाएर पिउने वा दुधमा पकाएर खाएमा आराम हुन्छ ।
· अपामार्गको विज तिन ग्राम पिंधेर चौलानी सित दुवै छाक खाने गरे अलकाईवाट रगत आउने बन्द हुन्छ र आराम मिल्दछ ।
· कोइरालेको नफुलेको कोपिला छाँयामा सुकाएर मसिनो पार्ने र तिन ग्राम चुर्ण मिश्री र नौनी सित मिलाएर खाएमा यसले ठिक गर्दछ ।
· अलकाईमा अडिरको पात पिंधेर गुदामा राखी लङ्गोटीले कस्ने र बाहृ दिन जति चार–पाँच गेडा प्रति दिन गुदि झिकेर खाने गरे आराम गर्छ ।
· अलकाईको खटिरामा काँचो मेवाको दुध लगाउनाले आराम हुन्छ । मेवाको दुध लगाउदा वेसरी पोल्दछ । असह्य भयो भने नौनी मिसाएर लगाएपनि हुन्छ ।
· पिंडालुको रस निकालेर मह मिलाई पिउनाले अलकाई निको हुन्छ ।
· २० ग्राम जति नासपातीको मुरब्बा दिनको तिन पटक १ हप्ता सम्म खाए अलकाईमा आउने रगत थामिन्छ र केहि दिनमा रोग निर्मुल हुन्छ ।
· विरालीको दुध बवासीरको घाउमा लगाएमा पिडा तुरुन्त शान्त हुन्छ । एक महिना सम्म लगातार सेवन गरे घाउ पनि निको हुन्छ ।
प्रति दिन दहि खाने गरेमा अलकाईको रगत आउन थामिन्छ ।
· ६ ग्राम चम्चुरको विज पिधेंर शर्वत बनाई पिए अलकाई रोग सात दिनमा निको हुन्छ ।
· पाकेको फर्सी बोक्रा पिसेर त्यसमा मिश्री वा चिनी हालेर शर्वत जस्तै बनाएर पिउने गरेमा पाइल्स र त्यसबाट आउने रगत निको हुन्छ ।
· काँचो फिट्किरी र ठुलो हर्रोको क्वाथ बनाएर त्यसमा नरम कपडा भिजाएर ववासीरको फोका वा डल्लोमा राखेर पट्टि बाँध्ने गरे केहि दिनमा आराम हुन्छ ।
२ ग्राम रातीगेडीको जरा नरीवलको पानी संग खाने गरे आधा महिनामा पुर्ण आराम हुन्छ ।
· १ ग्राम नागकेशरको फुलमा मिश्री र नौनी धिउ मिलाई सेवन गरे अलकाईमा लाभ गर्दछ । यसले पाइल्सको घाउ खटिरा सुकेर निको हुन्छ र हात–खुट्टाको जलन पनि निको हुन्छ ।
· चरिअमिलोको फल अलकाईमा सहन सक्ने तातो लगाउने । यसले अत्यन्त पोले, चहराय गाईको धिउ वा नौनी मिलाएर लगाउदा राम्रो हुन्छ ।
नौनी मिसीएको रसाञ्जन अलकाईमा लगाए खटिरा सुक्दछ । फेरी १० ग्राम रसाञ्जन र ५० ग्राम पानी लिएर अर्शको खटिरा धोए आराम हुन्छ ।
सात ग्राम देखी दश ग्राम गोरखमुण्डी (मसला) को धुलो गाईको दुध सँग पिए निको हुन्छ ।
इन्द्रजौको काढा १० ग्रामको दरले एक महिना सेवन गरे बवासीर खुनी–वादी आराम हुन्छ । अथवा इन्द्रजौको चुर्ण र मह खाए पनि निको हुन्छ ।
·प्रत्येक दिन ३ ग्राम कुसुमको फुलको धुलो दहिमा फिटेर खानाले अर्श निको हुन्छ ।
·कुरैयाको बोक्रा कुटेर निस्केको रस २० मिलीलिटर पिउने गरे दुबै थरीका बवासीर निको हुन्छ ।
·माल कागुनोको विज पिधेर लेप गर्नाले अर्श निको हुन्छ ।
·फुलगोबीको पात निचोरेर रस निकालेर अर्शमा लगाए अति लाभ हुन्छ ।
·कागती ३ ग्राम रस मुखमा लिएर गाईको दुधसँग खाएमा फाइदा हुन्छ ?

भिजाएको काँचो चना खानुका अचुक फाइदा जानी राखौँ


– चनामा प्रशस्त मात्रामा फाइबर पाइन्छ, जुन पाचन प्रक्रियालाई बलियो बनाउन असाध्यै महत्वपूर्ण हुन्छ ।
– रातभर भिजाएको चनामा अदुवा, नुन र जिरा मिलाई बिहान खाने गर्नाले कब्जियतको समस्या क्रमशः कम हुँदै जान्छ । चना भिजाएको पानी खानु अझ लाभदायक हुन्छ ।

– चनामा कार्बोहाइड्रेट, प्रोटिन, क्याल्सियम, म्याग्नेसियमलगायत तत्व प्रशस्त मात्रामा पाइन्छ । यी तत्वले शरीरलाई ऊर्जा प्रदान गर्छन् ।
– चनामा ग्लुकोजको मात्रा कम हुन्छ । यो डायबेटिज भएका मानिसका लागि उत्तम भोजन हो ।
– एकदेखि दुई मुठी चना हरेक दिन खाने हो भने रगतमा चिनीको मात्रा नियन्त्रित अवस्थामा रहन्छ । डायबेटिज हुन पाउँदैन । भएको छ भने चनाले फाइदा पु¥याउँछ ।



– चना भिजाएको पानीले अनुहार धुने गरेमा अनुहार चम्किलो हुन्छ ।
– रातभरि भिजाएको चनामा थोरै मह मिसाएर दिनहुँ खाने गर्नाले पत्थरीको समस्या देखापर्ने जोखिम कम हुन्छ । पत्थरीको समस्या देखापरिसकेको छ भने यसो गर्नाले स्टोन सजिलै निस्किने सम्भावना रहन्छ ।
–चनाको पिठोको रोटी खानाले पेट सफा रहन्छ ।
–रक्तअल्पता भएको छ भने हरेक दिन महसँग चना खाने गर्नुपर्छ । चनामा आइरन र फोस्फोरस प्रशस्त मात्रामा हुन्छ । यसले रक्तअल्पता कम गर्नुको साथै रगतमा हेमोग्लोबिनको मात्रा बढाउँछ ।
– बाडुली लागेर हैरान भएको बेला चनाको सुकेको पातको धुवाँ लिनाले बाडुली रोकिन्छ ।
– चनाको बेसनमा बेसार मिसाई अनुहारमा लगाउने गर्नाले अनुहार चम्किलो हुन्छ ।
– नुहाउनुअघि चनाको बेसनमा दूध अथवा दही मिसाई पेस्ट बनाएर अनुहारमा लगाउने र १०–१५ मिनेटपछि चिसो पानीले पखालेर नुहाउने गर्नाले अनुहारमा रहेका डन्डीफोरलगायत दाग, दाद आदि हराएर जान्छन् ।
– पिसाब आइरहने समस्या छ भने भुटेको चना दिनहुँ खाने गर्नुपर्छ । सक्खरसँग चना खाने गर्नाले पिसाबमा इन्फेक्सन देखापर्ने जोखिम कम हुन्छ ।

गुमेको श्रवण शक्ति फिर्ता ल्याउन तथा श्रवण शक्ति क्षमता विकाशका लागि घरेलु प्राकृतिक उपचार बिधि अति लाभदायक छ । आज हामी श्रवण शक्ति बलियो बनाउन अपनाउनुपर्ने प्राक्रितिक उपचारका बारेमा जानकारी गराउँदै छौं । त्यसका लागि तल उल्लेखित उपचार बिधि अपनाउनुहुन अनुरोध गर्दछौं ।

१. ग्रिन टी र रेड वाइन



रेड वाइन मश्तिष्क, मुटु, पाचन शक्ति, इम्युनिटि लगायतका लागि अति लाभदायक हुनुका साथै तपाईलाई तालुखुइले समेत हुन दिदैन भन्ने सत्य तथ्य बैज्ञानिकहरुले पत्तो लगाएका छन् । तर जब मानिसको कानले सुन्ने तथा श्रवण शक्तिको कुरा आउँछ, यो रेड वाइनमा आबद्ध किटाणु नाशक गुणले कानको भित्र रहेको रौंको रक्षा गर्छ जसका कारण कानभित्र हुन सक्ने संक्रमण हुन पाउँदैन । यो रातो वाइनले कानभित्र हुनसक्ने बाहिरी प्रभावलाई पनि सजिलै रोक्छ । रेड वाइन जस्तै ग्रीन टीले पनि उस्तै काम गर्छ । तसर्थ दैनिक एक कप ग्रीन टी पिउनाले श्रवण शक्ति राम्रो हुन्छ  अनि राती एक कप रेड वाइन पिउनाले पनि कान संबन्धी समस्याहरु हराएर जान्छ ।

२. रेड वाइन र लसुनको रस

जब कानको श्रवण शक्ति नष्ट भएको कुरा अगाडी आउछ, अनि यो रातो वाइन र लसुनको रसको मीश्रणलाई गुमेको श्रवण शक्ति पुन प्राप्त गर्न अचुक ओखतीको रुपमा लिइन्छ । ३० एमएल लसुनको जुस र ३० एमएल रातो वाइन मिसाएर दैनिक रुपमा सेवन गर्नाले गुमेको श्रवण शक्ति पुन प्राप्त गर्न सकिन्छ ।

३. लसुनको रसको थोपा

लसुनलाई अति महत्वपूर्ण र मनपर्ने सरदामका रुपमा लिइन्छ । उदाहरणका लागि, सिसिली बासीहरु लसुनको प्रयोग बिभिन्न रोग रोकथामका लागि प्रयोग गर्छन् । अनि तल उल्लेखित सरदाम श्रवण शक्ति मजबुत बनाउनका लागि अति महत्वपूर्ण मानिन्छ :
honey

जैतुनको तेलमा केही लसुनका केस्राहरु मसिनो हुनेगरि मिच्नुहोस् । लसुनको केस्राबाट जुस निस्किएको हुनै पर्छ । अनि मीश्रणलाई सफा कपडा तथा छान्नेले छान्नुहोस् । मीश्रणको केही थोपा कानमा हाल्नुहोस् र कानलाई कपासले थुन्नुहोस् ।

३. मह र दालचिनी

केही दालचिनीलाई मसिनो पारेर पिन्नुहोस् । अव यसलाई महमा मिसाउनुहोस् । मीश्रणलाई सफा कपडा तथा छान्नेले छान्नुहोस् । केही थोपा कानमा चुहाउनुहोस् । यसले श्रवण शक्ति गुम्न दिदैन र गुमेको श्रवण शक्ति पुन ल्याउन मद्धत पुर्याउछ । ओखती दिनको दुई पटक, बिहान र बेलुका, तयार पार्नुहोस् ।

प्रा.डा. जागेश्वर गौतम        
स्त्री तथा प्रसूतिरोग विशेषज्ञ
गर्भ नबस्ने अर्थात् बाँझोपन हुनुमा महिलाकै कमजोरी देखाउने नेपाली समाजको मान्यता अझै कायम छ । बाँझोपन महिलामा मात्रै हुन्छ र महिलाकै कमी–कमजोरीका कारण गर्भ नरहने पुरुषवादी चिन्तन व्याप्त देखिन्छ । सन्तान नजन्मिएपछि श्रीमतीलाई मात्रै दोष दिने, सन्तानकै लागि अर्को बिहे गर्ने र पूर्वश्रीमतीलाई पीडा दिनेहरूको बुझाइ सही छ त ? बाँझोपनको समस्या पुरुषमा हुँदैन ? गर्भ नबस्ने कारणबारे स्त्री तथा प्रसूतिरोग विशेषज्ञ प्रा.डा. जागेश्वर गौतम भन्छन्:
१. गर्भ नबस्ने एउटा प्रमुख कारण हो, पुरुषको शुक्रकिटमा खराबी या अभाव हुनु । जति प्रयास गर्दा पनि सन्तान जन्माउन नसकेका दम्पतीमध्ये २५–३० प्रतिशतमा यो समस्या देखिएको छ ।
२. महिलामा डिम्ब नबन्नु, बाँझोपन हुनुको अर्को मुख्य कारण हो । पुरुषको शुक्रकिटमा खराबी र महिलाको डिम्ब नबनेर बाँझोपन हुने समस्याको दर बराबर देखिएको छ । सन्तान जन्माउन नसक्ने दम्पतीमध्ये २५–३० प्रतिशतमा महिलाको डिम्ब नबनेको समस्या देखिने गरेको छ ।
३. महिला र पुरुष दुवैमा समस्या देखिएर पनि बाँझोपन भएको अर्को कारण भेटिन्छ । यो खालको समस्या बाँझोपन भएकामध्ये २०–३० प्रतिशत दम्पतीमा देखिएको छ ।
४. महिलाको पाठेघरको नली बन्द हुनु पनि गर्भ नबस्ने कारणमध्ये एक हो । पाठेघरको नली बन्द भएर बाँझोपनको समस्या भोग्ने १४–१५ प्रतिशत देखिन्छन् ।
५. महिलाको फेलिपिन ट्युब बन्द हुँदा विभिन्न खालका संक्रमण हुनसक्छ । यसका साथै ट्युबरक्लोसिस, पाठेघर नलीमा इन्फेक्सनजस्ता कारणले पनि गर्भ नबस्न सक्छ । बाँझोपनको समस्या लिएर अस्पताल आउने केही प्रतिशत महिलामा यो कारण पनि देखिएको छ ।
६. महिनावारी हुँदा पाठेघर वा नलीको तह खुइलिन्छ । त्यो तह पाठेघरबाहिर पनि गएको हुन्छ । यसकारण महिनावारी हुँदा भित्र नै रगत बग्ने हुन्छ । बाहिर निस्कन पाउँदैन र नली र पाठेघर बिग्रने सम्भावना हुन्छ । ७ प्रतिशत महिलाले यसका कारण बाँझोपनको समस्या व्यहोर्नुपरेको छ ।
७. गर्भपतनलाई परिवारनियोजनको साधनका रूपमा लिनेको संख्या बढेको पाइन्छ । युवायुवतीबीच हुने असुरक्षित यौनसम्पर्क तथा कतिपय अभिभावकले छोरा नै जन्माउने चाहनामा छोरी रहेको गर्भ पटक–पटक तुहाउने गर्छन् । जुनसुकै कारणले भए पनि धेरैपटक गर्भपतन गर्दा पाठेघर पातलिन्छ र बच्चा नबस्ने खतरा हुनसक्छ । बसेको गर्भ पनि आफैँ खेर जाने सम्भावना बढी हुन्छ । धेरै गर्भपतनले पाठेघरभित्रको आकार–प्रकार पनि बिगार्छ र गर्भमा बच्चा बस्यो नै भने पनि पछि गएर पाठेघर फुट्नेसम्मको खतरा हुन्छ ।
बाँझोपनको उपचार सम्भव छ
बाँझोपनको समस्या भोगिरहेकाहरूले सबैभन्दा पहिले सम्बन्धित चिकित्सककहाँ गएर बच्चा नहुनुको कारण पहिल्याउनुपर्छ ।
श्रीमान्को शुक्रकिटमा खराबी छ भने बढाउनतिर लाग्नुपर्छ । शुक्रकिट आवश्यकताअनुसार नबढ्ने खतरा पनि रहन्छ । यस्तो अवस्थामा शुक्रकिट लिएर कृत्रिम गर्भाधान गर्नुपर्छ । शुक्रकिट निकै नै कम छ भने श्रीमान्कै शुक्रकिट लिएर टेस्टट्युब बेबी जन्माउन सकिन्छ ।
श्रीमतीको डिम्ब नै नबन्ने समस्या छ भने डिम्ब बन्ने औषधि खान सकिन्छ । तौल धेरै छ भने घटाउनुपर्छ । पाठेघरमा इन्फेक्सन छ भने उपचार गर्नुपर्छ । पाठेघरमा मासु पलाएर बच्चा नबसेको हो भने त्यसलाई फाल्नुपर्छ ।
श्रीमान्–श्रीमतीमा कुनै पनि समस्या नै देखिएन, तर बच्चा पनि रहन सकेन भने कृत्रिम गर्भाधान नै विकल्प हुन्छ । पाठेघरको नली बन्द छ र अन्य कारणले बच्चा बसेन भने टेस्टट्युब बेबी प्रविधि अपनाउन सकिन्छ ।
श्रीमतीको डिम्ब नै तयार भएन या तयार गर्न सकिएन भने अरूबाट डिम्ब लिएर पनि गर्भ बसाउन सकिन्छ ।
पुरुषका कारण बाँझोपनको समस्या निम्तिएको हो भने चुरोट सेवन छोड्नुपर्छ । लागुऔषधको कुलतबाट छुट्नुपर्छ । धेरै गर्मी ठाउँमा काम गर्दा पनि शुक्रकिट उत्पादनमा समस्या हुनसक्छ । त्यसैले यस्तो काम परिवर्तन गर्नुपर्छ । शुक्रकिट निर्माणका लागि अन्डकोषको तापक्रम ३२–३३ डिग्री हुनुपर्छ ।

तपाई कान दुखेर हैरान हुनु भएको छ ? अस्पताल जाँदा र आधुनिक औषधी खाँदा खाँदै पनि सञ्चो नभएर पिडित हुनु हुन्छ भने यो जानकारी तपाइको लागि हो । तपाईलाई थाहा नहुन सक्छ तपाई हाम्रो भान्सामा सधै पाइेन तरकारी प्याँज कान दुखाइको अचुक औषधी हो । कान सुन्निने, चिलाउनै र संक्रमण भएको अवस्थमा प्याज प्रयोग गरेर उपचार गर्न सकिन्छ।





यसको कुनै साइड ईफेक्ट पनि छैन् । यसका लागी सवै भन्दा पहिले प्याँजको रस निकाल्ने, रसलाई रुईमा चोपेर कानमा थोपा थोपा गरे चुहाउने, प्याजको रस कान भित्र छिरे नछिरेको भने विचार पुर्याउनु पर्छ । प्याजको रसले कान भित्र छिरेर विभिन्न किसिमका संक्रमणपनि ठिक पार्छ । यस बाहेका पनि प्याज ब्लड सुगर, इंफेक्सन, मुटुका लागि उपयोगि मानिन्छ भने शरिरको रोग प्रतिरोध क्षमता बढाउँछ।

काठमाडौं । धेरै मानिसलाई पसिना आएको मन नपर्न सक्छ । पसिनाबाट उत्पन्न हुने दुर्गन्ध, मानिसलाई असैह्य हुन्छ । कतिजनाको लागि यो समस्या पिडादायक हुन्छ । तर तपाईलाई थाहा छ ? पसिना आउनु हाम्रो स्वास्थ्यका लागि कति लाभदायक छ ?

Pasinaन्युयोर्कस्थित रेडियन्ट स्किन डर्माटोलोजी तथा लेजनका छाला रोग विशेषज्ञ डा.एडिबोला डेले-माइकेलका अनुसार हाम्रो शरीरले फाल्ने पसिनाले धेरै गर्मी हुनबाट शरीरलाई सुरक्षा प्रदान गर्छ । त्यसैगरी पसिनाले शरीरको रगत सञ्चारलाई चुस्त र स्फुर्त राख्दछ ।

शरीरमा पसिना आउनुको भनेको हाम्रो शरीरले आफूलाई चिसो राख्न आवश्यक भूमिका निर्वाह गरेको छ भन्नु हो । पसिनाको थोपामा पानीको मात्रा बढी हुन्छ । त्यसैगरी यसमा सोडियम र क्लोराइडको मात्रा बढी हुनुका साथै केही मात्रामा पोटासियम पनि पाइन्छ । त्यसैले शारीरिक स्वस्थ्यताका लागि पनि पसिना आउनुु आवश्यक छ ।

इन्डोर्फिन्स बढाउँछ (राम्रो महसुस गर्ने तत्व निर्माण गर्छ)

विशेष गरी जीम गर्दा होस् वा अन्य कुनै व्यायाय । घाममा हिँड्दा होस् वा अन्य कुनै गह्रौं काम गर्दा यसले हाम्रो शरीरमा पसिना निकाल्नुका साथै ‘राम्रो महसुस’ गर्ने इन्डोर्फिन्स नामक हर्मोनको वृद्धि गराउँछ । जुन शारीरिक कसरतको समयमा आफै निस्कने गर्छ ।

बायोलोजी लेटर्स नामक एक जर्नलले सन् २००९ मा गरेको अध्ययन अनुसार समूहमा गरेको यस प्रकारको कसरतले हाम्रो शरीरमा इन्डोर्फिन नामक हर्मोनको विकास गर्नुका साथै शरीरमा हुने विभिन्न खाले दुखाई कम गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । त्यसैगरी समूहमा रहेर जुम्बा, साल्सा लगायतका व्यायामले तपाईको मुहारमा हासोे, खुशी ल्याउँदछ ।

शरीरको बिकार बाहिर निकाल्छ

शरीरमा भएका सबै प्रकारका विकार निकाल्ने उत्तम उपाय भनेकै पसिना निस्कनु हो । पसिनाले शरीरमा भएको हानिकारक पदार्थ, कोलेस्ट्रोल तथा नुनिलो पदार्थ बाहिर निस्कन्छ । विशेषगरी शरीरले भित्र भएका विकार पसिनामार्फत निकाल्ने गर्दछ । ‘छालाको समस्या, पिम्पल्स लगायत शरीर विकार पैदा गर्ने तत्वलाई समेत यसले बाहिर फाल्ने गर्छ’, डेले माइकलले भने ।

सन् २०११ मा प्रकाशित भएको ‘आर्काइभ अफ इन्भाइरोमेन्टल एण्ड कन्ट्यामिनेसन टक्सिकोलोजी’ नामक अध्ययनअनुसार पसिनाको माध्यमबाट शरीरले थुपै्र प्रकारका बिकार बाहिर निकाल्ने काम गर्छ ।

त्यसैले यसलाई शरीरमा भएको विकार नाश गर्ने प्रभावकारी माध्यम पनि भन्ने गरिन्छ । अनुसन्धानकर्ता रगत र पिसाबबाहेक शरीरमा भएका हानिकारण तत्व पत्ता लगाउने अर्को प्रभावकारी माध्यम पसिना हुनसक्नेमा विश्वास गर्छन् ।

मिर्गौलाको ढुङ्गा कम गराउन सक्छ

निरन्तर बग्ने पसिनाले शरीरमा भएको नुनलाई बाहिर निकाल्न तथा हड्डीमा भएको क्याल्सियम बनाइराख्न मद्दत गर्छ । यसले मिर्गौलामा क्याल्सियम र नुनको मात्रालाई सही अवस्थामा राखी मिर्गौलामा ढुङ्गा बन्नबाट जोगाउँछ । त्यसैले धेरै पसिना बग्ने व्यक्तिले धेरै पानी पिउने गर्छ, जसले गर्दा उसमा ‘मिर्गौलामा हुने पत्थरीको खतरा कम हुन्छ ।

त्यसैगरी, सन् २०१३ मा सान् डियागो, क्यालिफोर्नियास्थित अमेरिकन युरोलोजी एसोसिएसनको कन्फरेन्समा पेश गरिएको एक अध्ययनले सातामा केही घण्टा हिँड्ने व्यक्तिमा मिर्गौलाको पत्थरीको जोखिम कम हुने फेला पारेको थियो । त्यसैगरी सानो भन्दा सानो गतिविधिले पनि मिर्गौलामा हुने पत्थरी निर्माण हुन दिँदैन ।

चिसो तथा अरु प्रकारका समस्याबाट बचाउँछ

अष्टे्रलियास्थित रोसाकिया टि्रटमेन्ट क्लिनिकका छालारोग विशेषज्ञ डा.डेनी डी डे फाओरीका अनुसार निरन्तर आउने पसिनाले ट्युवर क्लोसिसका जिवाणु लगायतका अन्य जिवाणुसित लड्न मद्दत गर्छ ।

उनले मेडिकल डेलीलाई इमेलमार्फत भनेका छन्, ‘पसिनामा एण्डीमाइक्रोवायल पेपटाइड्स हुन्छ, जुन भाइरस, व्याक्टेरिया तथा फंगाईको विरुद्धमा काम गर्छ । यसले व्याक्टेरियाको झिल्लीभित्र पसी त्यसलाई टुक्रा-टुक्रा बनाएर मार्ने काम गर्छ ।’

सन् २०१३ मा प्रकाशित अर्को एक अध्ययनले ट्युबर क्लोसिसमात्र नभएर अरु डरलाग्दो किटाणु मार्न पनि पसिनाले महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्छ । अनुसन्धानकर्ताका अनुसार विभिन्न रोग निदानका लागि एण्टीबायोटिकको प्रयोगभन्दा प्राकृतिक उपचार नै हाम्रो स्वास्थ्यका लागि फाइदाजनक छ । त्यसैगरी, हामीले निकाल्ने नुनिलो तथा अमिलोखाले पसिनामा प्राकृतिक रुपमै ‘एण्टी बायोटिक तत्व पाइने उनीहरुको ठहर छ ।

ज्याप्स जीट्स

हाम्रो शरीरबाट निस्कने पसिनाले हाम्रो शरीरमा हुने थुपै्र प्रकारका छालाका समस्याहरु हटाउन समेत मद्दत पुग्छ भने केहीलाई पिम्पसस् आउने समस्याले सताउँछ । त्यसैले यसको फाइदाका साथै बेफाइदा पनि केही छन् ।

तर त्यसका बाबजुद यसले हाम्रो शरीरलाई विभिन्न तरीकाले फाइदा पुर्‍याउने गर्दछ । त्यसैले अरु समयमा नभएपनि नाच्ने बेलामा तथा व्यायाम गर्ने बेलामा भने यो निकै लाभदायक छ ।

भृङ्गीराजको पुरै बोटलाई छाँयामा सुकाएर पिस्ने र ५–६ ग्राम भृङ्गीराज चुर्णलाई मनतातो पानी वा दुधसँग दिनको दुईपटक दुई हप्तासम्म सेवन गर्नाले रक्तविकार, चर्मरोग, टाउको दुख्ने, कलेजोसम्बन्धि रोग निको हुनुको साथै उच्च रक्तचापका रोगीहरुको लागी अति गुणकारी मानिन्छ । त्यस्तै यसको पुरै बोटलाई ताजै पिंधेर एक गिलास रस बनाउने र त्यसलाई एक पाथी मिश्री पानीमा मिलाएर दिनहूँ एक महिनासम्म सेवन गर्नाले जण्डिस रोग पुर्णरुपमा निको हुन्छ ।

मानिसहरुलाई पत्थरीको समस्या आम रुपमा नै हुन्छ । गर्मी मौषममा त पत्थरीका विरामी ४० प्रतिशतले वृद्धी हुने चिकित्सकहरु बताउँछन् । पत्थरी हुनुको मुख्यकारण शरीरमा पानीको कमी, तापक्रम, आद्रता लगायत हुन् । नेपालमा लाखौं मानिस पत्थरीबाट पीडित छन् ।
यहाँ
पत्थरीबाट जोगिनका लागि गर्नु पर्ने ७ कामको चर्चा गरिएको छ ।
१. प्रयाप्त पानी पिउनुस्ः गर्मी मौषममा पत्थरी हुने मुख्य कारण पानीको कमी हो । गर्मीमा शरीरमा पानीको माग बढी हुन्छ । कम्तिमा २ घण्टामा बाथरुम जानु हुन्न भने बुझ्नुस् तपाइँले कम पानी खाँदै हुनुहुन्छ । गर्मीमा प्रयाप्त पानी पिउनु पत्थरीबाट मुक्ति पाउने एउटा सरल उपाय हो ।
२ .कागतीको शरवतः गर्मी मौषममा कागती हालेर बनाएको शरवत राम्रो हुन्छ । यसले पत्थरीबाट जोगाउँछ । यसले पेटमा हुने समस्याबाट पनि जोगाउँछ ।
३. सोडाबाट टाढै रहनुस्ः आजकल खानामा सोडा मिसाउने चलन आमरुपमा नै छ । तर पत्थरीका लागि भने सोडा घातक मानिन्छ । पत्थरीबाट बँच्नका लागि सोडा हुने खानाबाट बँच्नुस् । गर्मीमा आइस टी, चकलेट, रुबाब र स्ट्रबेरी सेवन नगरेकै राम्रो ।
४. क्याफिन नखानुस्ः गर्मी मौषममा पत्थरीबाट बँच्नका लागि गर्मी महिनामा चिया कफी नखाएको राम्रो मानिन्छ । किन भने चिया कफीमा क्याफिनको मात्रा उच्च हुने हुँदा यो पत्थरीका लागि घातक मानिन्छ । क्याफिनले शरीरमा पानीको कमी हुने अवस्था उत्पनन्न गराइँदिन्छ । चिया कफीको साटो पानी प्रयाप्त मात्रामा पिउनु राम्रो मानिन्छ ।
५. नून कम खानुस्ः गर्मीमा पत्थरीबाट बँच्नका लागि नुनको सेवन कम गर्नु नै राम्रो मानिन्छ । सँधै खाने भन्दा पनि कम नून गर्मी महिनामा खानु स्वास्थ्यका लागि लाभदायक हुन्छ । नुनले पत्थरी हुने खतरा बढाउँछ ।
६. डाक्टरको सल्लाहः गर्मीमा पत्थरीबाट बँच्नका लागि चिकित्सकको सल्लाह लिनु राम्रो हुन्छ । निरन्तर चिकित्सकको परामर्श लिनुस् । पत्थरीबाट बँच्नका लागि सेवन गर्न सकिने औषधीबारे जानकारी लिन पनि चिकित्सकसँग सल्लाह लिनु राम्रो मानिन्छ । कतिपय औषधीले पत्थरीको सम्भावना कम गर्न मद्धत गर्छन् ।
7. प्रोटिन ठिक्क खानुस्ः पत्थरीबाट बँच्नका लागि प्रोटिनको मात्रा नियन्त्रित खानु पर्छ । खानमा माछा मासु र अण्डामा जोड गर्नु भन्दा शाकाहारी भोजनमा जोड दिनुस् । प्राकृतिक शाकाहारी भोजनबाट प्रोटिनको मात्रा पुरा गर्नुस् ।

आज विश्व रक्तदाता दिवस । ‘रक्तदान गरौं, नाता जोडौं, जिवन बचाऔ’ भन्ने नाराका साथ विगत आठ वर्षदेखि नेपालमा पनि यो दिवस मनाउन थालिएको छ । यो दिवस रगतको समुह अर्थात व्लड गु्रप पत्ता लगाउने वैज्ञानिक कार्ल ल्याण्डस्टिनको जन्मदिन पारेर मनाउने गरिन्छ । यस दिन रक्तदान गर्ने रक्तदातालाई सम्मान गरिन्छ ।

यसरी रक्तदान गर्ने दाताहरुले अरुलाई रगत दिनु पुर्व आफ्नो रगत सफा राख्नु अत्यन्त जरुरी छ । तल उल्लेख गरिएका यी विधिलाई नियमित प्रयोग गरेको खण्डमा प्राकृतिक रुपमै हामीले आफ्नो रगत सफा राख्न सक्छौ ।

१. लसुन
लसुन स्वास्थ्यको लागि निकै लाभदायक छ । यसले प्राकृतिक रुपमा रगतलाई सफा गरी रगतमा भएका विकारलाई फाल्न मद्दत गर्छ । त्यसैगरी यसले पेटको समस्या, रुघाखोकी, घाँटीको समस्या, स्वासप्रश्वासको समस्याबाट आराम दिन्छ । यसले अनुहार तथा छालाका समस्याबाट पनि छुटकारा दिन्छ । यसमा साइटोकेेमिकल्स हुन्छ । जुन फोक्सो सफा गर्न पनि लाभदायक छ । त्यसगरी यसले रगतमा भएको बोसो पगाल्नुका साथै रक्तचापलाई सन्तुलनमा राख्न समेत मद्दत गर्छ ।

प्रयोग विधिः विहान-विहान खाली पेटमा करिब तीन पोटी कुटेको लसुन मन तातो पानीसित खाने । यो विधि अपनाएको केह दिनमै तपाई रगत सफा हुनुका साथै तपाईले एसिडिटीबाट छुट्कारा पाउनु हुनेछ ।

त्यसैगरी एक चम्चा कुटेको लसुनलाई गाजरको जुसमा हालेर त्यसमा चिनी अथवा मह मिसाएर दुई हप्तासम्म नियमित सेवन गरको खण्डमा पनि तपाईको रगत सफा हुन्छ । लसुनलाई खाना तथा अचारसित नियमित खाएमा पनि यो लाभदायक छ ।

२.कागती
कागतीमा सिटि्रक एसिड पाइनुका साथै अल्कालिनको तत्व पाइन्छ । यसले तपाईको शरीरमा भएको विकारलाई हटाउन मद्दत गर्छ । यो तपाईको पाचन शक्ति बढाउन पनि लाभदायक छ ।

प्रयोग विधिः तीन चम्चा कागतीलाई मनतातो पानीमा हाल्ने । त्यसमा केही मह मिसाएर खाली पेटमा सेवन गर्नाले तपाईको शरीरमा भएका विकास नष्ट गर्न मद्दत गर्छ । कागती फिका चियामा हालेर वा फलफुलमा मिसाएर पनि  सेवन गर्न सकिन्छ । चिकित्सकहरु दिनमा २ देखि ३ पटकसम्म कागतीको प्रयोग गर्न सुझाव दिन्छन् ।

३. करेला
कलेरालाई शरीरमा भएको रगत सफा गर्न उपयुक्त तरकारीको रुपमा लिइन्छ । यसले क्यान्सर, पायल्स जस्ता रोग सित लड्न सहयोग गर्छ । त्यसैगरी सुगर कम गर्न, रगतमा वोसोको मात्रा कम गर्न, छाला सफा गर्न पनि मद्दत गर्छ । यसले हाम्रो पाचन प्रणालीलाई पनि मजबुत बनाउछ ।  करेलाको जुस रगत सम्बन्धी रोगको समाधानका लागि लाभदायक छ ।

४. अमला
अमलाले खराब रगत सफा गर्नुका साथै हाम्रो पाचन प्रणालीलाई मजबुत बनाउछ । यसले फोक्सो तथा आन्द्रालाई सक्रिय बनाइराख्छ । अमलाको पातदेखि बोट तथा जरासम्म पनि औषधीका रुपमा प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

प्रयोग विधिः करिब ४/५ ओटा अमलालाई रातभरी पानीमा भिजाउने । भोलीपल्ट विहान उक्त अमलालाई पानीमा घोलेर, छान्ने र दुई चम्चा महसित मिसाएर खाने । यो विधि नियमित प्रयोग गरेमा तपाईको शरीरमा भएका विभिन्न खाले विकार हटाउन मद्दत गर्छ ।

५. तुलसी
हिन्दु धर्ममा तुलसीको प्रयोगलाई असाध्यै पवित्र मानिन्छ । पुजा आजा होस्, वा व्रत । हरेक पर्वमा हामी यसको प्रयोगलाई निकै महत्वपूर्ण मान्छौ । यसको प्रयोग हाम्रो स्वास्थ्यका लागि निकै लाभदायक मानिन्छ । यसले रगत सफा गर्नुका साथै शरीरमा भएका विकार नष्ट गर्न सघाउ पुर्‍याउँछ । यो एन्टीबायोटिकका रुपमा पनि प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

यसले रक्त सञ्चार सामान्य बनाउनुका साथै अन्य रोगसित लड्ने क्षमताको विकास गर्न तथा रगतमा पाइने सेतो रक्त कोषिका (डब्लुवीसि) तथा रातो रक्त कोषिका निर्माण गर्न पनि महत्वपूर्ण भुमिका खेल्छ । सेतो रक्त कोषिका (ह्वाईट व्लड सेल) को कमीले शरीरमा रगत उत्पादन हुदैन । यसले रोगसित लड्ने क्षमतामा र्‍हास ल्याउछ भने रेड व्लड सेलले रगतलाई रातो बानाउन मद्दत गर्छ ।

यसबाहेक तुलसीको प्रयोगले शरीरलाई ठण्डा राख्नुका साथै जण्डिस, मलेरिया, रुघाखोकी, एसिडिटी, ज्वरो, चिनी रोग लगायतका रोगसित लड्ने क्षमताको विकास गर्न मद्दत गर्छ  ।

प्रयोग विधिः खाली पेटमा केही पत्ता तुलसीलाई एक चम्चा महसित मिसाएर खाएमा यो लाभदायक छ । यसलाई फलफुलको जुसमा मिसाएर पनि हालेर खान सकिन्छ । एक चम्चा तुलसीको लेदोलाई एक चम्चा ताजा अदुवाको रस र महसित मिसाएर दैनिक २/३ पटक सेवन गरेमा पनि यो लाभदायक छ । यसलाई खाना पछि प्रयोग गर्दा अझ बढी लाभदायक हुन्छ ।

(एजेन्सीको सहयोगमा)

मूत्र संक्रमण जस्तै पिसाब चुहिने पनि स्त्रीमा देखा पर्ने एउटा व्यापक समस्या हो । यो जुनसुकै उमेरमा पनि हुन सक्दछ तर जति उमेर बढ्दै गयो त्यति नै यो बढ्दै जाने हुन्छ । पिसाब चुहिने समस्या धेरै थरीका र विभिन्न कारण संलग्न हुन्छन् । अहिले पेटभित्र एक्कासि चाप बढ्दा देखा पर्ने पिसाब चुहिने अवस्थालाई समेट्ने प्रयत्न गरिएको छ ।
पिसाब थैली भरि वा केही मात्रामा मूत्र सन्चय भएको अवस्थामा एक्कासि खोकी वा हाछ्यू आए पेट भित्र चाप बढ्दछ । फलस्वरूप मूत्र थैलीको घाँटी र मूत्र नली कमजोर भएका स्त्रीहरुमा यस्तो अवस्थामा पिसाब चुहिने हुन्छ । गुरुङ्गो बोझ बोक्दा, शाररीक व्यायाम गर्दा र यौन सम्पर्क राखेको अवस्थामा पनि पिसाब चुहिन सक्छ । पिसाब चुहिने नगन्य मात्रा भन्दा बढी भए भित्री लुगा भिज्ने, समयमै सफाइ गर्न नभ्यए  मूत्र गन्हाउने, यौनाङ्ग चिलाउने वा त्यतातिर घाउ खटिरा देखा पर्ने, मूत्र संक्रमण हुने जस्ता समस्या उत्पन्न हुन सक्छन् ।
पिसाब चुहिने कारण
पेटभित्र एक्कासी चाप बढ्दा स्त्रीमा पिसाब चुहिनाको कारण मूत्र नली पुरुषको दाँजोमा छोटो हुनु होइन । स्वस्थ्य अवस्थामा मूत्र थैलीको घाँटी र मूत्र नलीको भित्री भागमा रहेको झिल्लीले आपसमा टाँसिएर पिसाब चुहिन दिँदैन । यो प्रक्रियामा मूत्र थैली र मूत्र नलीका मांसपेशीहरू र तिनिहरूलाई समन्वय गर्ने नशाले ठूलो भूमिका खेल्दछ । त्यस्तै योनीले मूत्र नलीलाई आधार प्रदान गर्दछ । त्यो भागमा उपयुक्त मात्रामा रक्त सन्चार तथा स्नायुको स्वस्थता उपलब्ध भए त्यस ठाउँ लाई सुख्खा हुन नदिएर आपसमा टाँसिएको अवस्थामा राख्दछ । मूत्र नलीलाई मांसपेशी र तन्तुबाट बनेको झोलुङ्गे पट्टाले बेरेर राखेको हुँदा एक्कासि पेटभित्र चाप बढ्दा मूत्र नलीलाई थिचेर खुल्न दिँदैन । तर मूत्र नलीका झिल्ली सुक्खा र शक्ति हीन भए तथा मूत्र नलीलाई बेर्ने झोलुङ्गे पट्टा कमजोर वा च्यातिएको अवस्थामा हुँदा पेट भित्र एक्कासी चाप बढेका खण्डमा मूत्र नली खुलेर पिसाब चुहिने गर्दछ । गर्भ धारण, प्रसव क्रिया, मधुमेह, मोटोपन, पाठेघर निकालेको अवस्था इत्यादिले पिसाब चुहिन नदिने संरचनालाई कमजोर तथा विनाश गर्ने गर्दछ ।
समस्याको समाधान
स्त्रीमा पिसाब चुहिने समस्या व्यापक हुन्छ तर सबैले  भन्न चाहँदैनन् भन्ने यथार्थलाई ध्यानमा राखेर चिकित्सकहरूले यो अवस्था भए नभएको जानकारी लीन उपयुक्त वातावरणमा प्रश्न गर्नु पर्दछ । यदि पिसाब चुहिने गर्दछ भने त्यसको उपयुक्त उपचारका निम्ति बिरामीलाई सल्लाहा प्रदान गर्दै विशेषज्ञ कहाँ पठाउनु पर्दछ ।
समस्या निदानको सिलसिलामा पिसाब चुहिने पेटभित्र चाप बढ्ने अवस्थामा मात्र हुन्छ या पिसाब लागे पछि रोक्नै नसक्ने भएर चुहिने गर्दछ त्यो यथार्थ प्रस्ट पार्नु पर्दछ । पिसाब लागेपछि रोक्नै नसकिने भएर जाँदा जाँदै वा पुग्दा पुग्दै पिसाब चुहिनछ र खोक्दा पिसाब चुइदैन भने त्यस्ता दुई पिसाब चुहिनाको कारणमा ठूलो फरक हुन्छ । त्यसैले यी दुई अवस्थाको उपचारमा पनि ठूलो अन्तर हुन्छ । निदानको सिलसिलामा रक्त तथा मूत्र परीक्षण, पेटको अल्ट्रासाउण्ड गरेर मृगौला, मूत्र थैली, पाठेघर बारे सम्पूर्ण जाँच गर्नु पर्दछ । त्यो बाहेक आवश्यकता अनुसार अरू परीक्षण पनि गर्नु पर्ने हुन सक्छ ।
उपचार
एक्कासि पेटभित्र चाप बढेर स्त्रीमा देखा पर्ने पिसाब चुहिने समस्या ज्यादै सुरुको अवस्थामा छ र त्यसले बिरामीलाई धेरै ठूलो असुविधा तथा मानसिक तनावमा पारेको छैन भने उपचार व्यायाम, मधुमेहको उपयुक्त व्यवस्था र शाररीक तौल नियन्त्रणमै सिमित हुन मिल्छ । तर, यी तरिका अपनाउँदा पनि रगतमा चिनीको मात्रा पूरै नियन्त्रण, शरीरको तौलको उचाइसँग वैज्ञानिक तालमेलका बाबजुत पनि पिसाब चुहिने अवस्था स्वीकार्य नहुने गरिकन रहि रहे शल्यउपचार एकमात्र पछिल्लो विकल्प रहन्छ । यो विकल्पलाई समयमै अपनाउनु बुद्धिमानी हुन्छ । तौल धेरै भएका स्त्रीहरूले आफ्नो शरीरको उचाइ अनुरूप तौल समायोजन गर्नु ज्यादै महत्पुर्ण हुन्छ । तौल समायोजन गर्दा पनि पिसाब चुहिनुमा कमी आउन सक्छ तर तौलको महत्व खाली त्यसमा मात्र सिमित हुन्न । उपयुक्त शाररीक तौल बाट संपुर्ण शरीर खास गरेर मुटु र फोक्सो जस्ता महत्वपूर्ण अंगहरूलाई सजिलो पारेर विभिन्न रोगहरूको न्यूनीकरण हुने हुँदा त्यसलाई शल्य उपचार नअपनाउने र अपनाउने सबैले प्राथमिकतामा राख्नु पर्दछ । मधुमेहको उचित औषध उपचार समयमै गर्ने र उपचारको अभिन्न अङ्ग शाररीक व्यायाम तथा सन्तुलन भोजन र तौल नियन्त्रण सँगसँगै अभ्यास गर्नु पर्दछ । रगतमा ग्लुकोजको स्तर सन्तोष जनक हुने गरि कन मधुमेहको व्यवस्थापन गर्नु पर्दछ । आवश्यक परे इनसुलिन जस्ता औषधीको पनि प्रयोग गर्न हिचकिचाउन हुँदैन ।
स्त्रीमा गरिने टीओटी प्रक्रिया पछिल्लो समयमा ज्यादै आधुनिक शल्यक्रिया मानिन्छ । यो बेहोस गरेर वा कम्मर मुनिमात्र नदुःख्ने पारेर गर्न मिल्दछ । यस्तो शल्यक्रिया प्राय सबै बिरामी सजिलै सँग बहन गर्दछन् ।
खोक्दा वा हाछ्यु गर्दा पिसाब चुहिने समस्या स्त्रीमा व्यापक हुन्छ । समयमै त्यसको उपचार नभए व्यायाम गर्दा, केही बोझ उठाउँदा वा यौन सबन्ध राखिरहेको समयमा पनि एक्कासी पिसाब चुहिने भएर आउँछ । यस्तो पिसाब चुहिने समस्याको कारण गर्भाधान, प्रसबक्रिया, मोटो पन, मधुमेह, पाठेघर निकालिएको अवस्था इत्यादि हुने गर्दछन् । सुरुको अवस्थामा उपचार व्यायाम, खानपिनमा पथपरेज र हिँडडुल तथा शाररीक तौल नियन्त्रण र मधुमेहको ओषध उपचार बाट गरिन्छ । बार्रवार मूत्र संक्रमण भइ रहे र चुइएको पिसाबले असुविधा तथा मानसिक बेचैनी ल्याए शल्य उपचार अपनाउनु पर्दछ । पछिल्लो समय अभ्यासमा आएको टीओटी प्रक्रियाबाट जालीलाई मूत्र नलीको मुनी बाट पठाएर कमजोर तथा बिग्रेको प्राकृतिक झोलुङ्गे आधारलाई प्रतिस्थापन गरेर पिसाब नचुहिने गराइन्छ ।
(डा भट्ट मेडिकेयर नेशनल हस्पिटल एण्ड रिसर्च सेन्टरमा कार्यरत छन् )

दाँत किराले खाएको छ ? ख्याल गर्नुहोस् ।


जंक फुड, चकलेट, कोल्ड ड्रिंक्स लगायतको बढ्दो प्रयोगले हाम्रो खानपान बदलिदिएको छ र यसले नेपालका आधाभन्दा बढी बालबालिकाको दाँत कीराले खाएको छ । दाँतमा कीरा लाग्ने अनुपात गाउँको दाँजोमा सहरी क्षेत्रका बालबालिकामा दोब्बर देखिएको छ ।





सहरी क्षेत्रको ७० देखि ८० सम्म र ग्रामीण क्षेत्रका स्कुलमा ३० देखि ३५ प्रतिशतसम्म बालबालिकाको दाँत कीराले खाएको छ । विशेषज्ञहरूका अनुसार, दाँत कुहिँदा त्यसको सतहमा हुने प्वाल क्याभिटी हो । बोलचालको भाषामा यसलाई दाँतमा कीरा लाग्नु वा दाँत कीराले खानु भनिन्छ । दाँतमा भएको सूक्ष्म प्वाललाई उपचार नगरी छोड्दा त्यहाँ भोजनका कणहरू जम्मा हुन थाल्छन् ।

धेरैजसो रोगीलाई खाना दाँतमा टाँस्सिने समस्या हुन्छ । प्वाल (क्याभिटी) लाई उपचार नगर्दा, अझ संवेदनशीलता बढेपछि रोगीको दाँतसमेत दुख्न थाल्छ । प्वाल जरोसम्म पुग्नाले र गहिरो हुनाले अमिलो, चिसो पानी, न्यानो पदार्थ, पिउँदा वा चपाउँदा पीडा सुरु हुन्छ । यदि दाँतमा कालो खैरो दाग छ र दाँत दुख्छ भने दाँतमा कीरा लागेको हुन सक्छ र यस्तो बेला दन्त चिकित्सकको सल्लाह लिनुपर्छ ।

खाना खाएपछि कुल्ला वा ब्रस नगर्दा मुखमा बाँकी रहेका अन्नकण, मुख्यतः गुलियो र स्टार्चलाई बीस मिनेटभित्रै ब्याक्टेरियाले अम्लमा परिवर्तित गर्छ ।
ब्याक्टेरियाले उत्पन्न यो अम्लले मुखको ¥यालसँग मिलेर प्लाक नामक टाँस्सिने पदार्थ बनाउँछ । यो दाँतमा टाँसिन्छ । यदि धेरै दिनसम्म दाँतको सफाइ हुन सकेन भने प्लाक कडा भएर ‘टार्टर’ बन्छ । टार्टरले दाँत र गिजालाई बिगार्न थाल्छ । प्लाकको ब्याक्टेरियाले दाँतमा प्वाल बनाउँछ । यही प्रक्रिया दाँतमा कीरा लाग्नु हो ।

दाँतमा कीरा लाग्ने समस्या विकराल रूपमा देखिनुको कारण मुखको सरसफाइमा कमी, खानाको तरिकामा फरक, चिउरा, मकै, भटमास, सागसब्जीको सट्टा गुलियो पदार्थको सेवन रहेको छ ।

बालबालिकालाई उचित बानी व्यहोरा, खानपानलगायत स्वास्थ्यसम्बन्धी सकारात्मक कुरा सिकाएर कीरा लाग्ने समस्या ५५ देखि ६० प्रतिशतसम्म घटाउन सकिन्छ ।

‘राति सुत्नुअघि र बिहान खाजा, खाना खाएपछि स्कुल जानुअघि दुईपटक दाँत माझनुपर्छ,’

खाना खाएपछि मुख पानीले कुल्ला गर्नु मुख स्वास्थ्यको लागि राम्रो उपाय हो ।’ बालबालिकालाई हरेकपटक खाना, खाजा खाएपछि खानेपानीले नै राम्ररी कुल्ला गर्न सिकाउनुपर्छ ।

दाँतमा अड्किएका खाद्यकण कुल्ला गर्दा पखालिएर बाहिर निस्किन्छन् । खाद्यकण दाँतमा नरहँदा दाँतमा कीरा लाग्नुका साथै मुख गन्हाउने समस्या समेत हुँदैन ।

प्रत्येक स्कुलले बालबालिकालाई बिहान(बेलुका दाँत माझन प्रेरित गर्नुपर्दछ ।

नरम ब्रसमा फलोराइड भएको टुथपेस्ट हालेर दाँत माझनु राम्रो हुन्छ । बालबालिकाको दाँत मुखमा टुसाउन ेबित्तिक देखि नरम कपासले पुछ्ने गर्नुपर्छ ।

दूधे बालबालिकालाई दूध, लिटो ख्वाइसकेपछि दुईरचार चम्चा पानी ख्वाउनुपर्छ । यसो गर्दा दूधमा भएको ल्याक्टिक एसिड र खाद्य पदार्थ दाँतको इनामेलको सतहमा टाँसिँदैन र दाँत स्वस्थ रहन्छ ।

दूधे दाँत देखी नै मुख स्वास्थ्यमा विचार र्पुयाउनुपर्छ । बालबालिकालाइ छ वर्षपछि नियमित रूपमा वर्षको दुईपटक दन्त चिकित्सककहाँ लैजानुपर्छ ।

हामी सबैलाई नै थाहा छ कसैलाई पनि साङ्ला मन पर्दैन तर हाम्रो वरपर झिगाँ, किराहरु प्रसस्त नै देख्न सकिन्छ । संसारमा सबैभन्दा धेरै प्राणी भनेकै किराहरु हुन् ।

साङ्ला सर्वाहारी किरा हो । साङ्ला जता ततै जहिले पनि देख्न सकिन्छ । साङ्लाले नत गाँउ नै भन्छ नत सहर, नत फोहर नत सफा यो जहा तहीँ पाइने जिव हो ।

तपाई हाम्रो घरका कोठाहरू, भान्सा, बाथरुम लगायतको स्थानमा ओसको मात्रा बढी हुँदा साङ्लाहरूलाई उत्पादन गर्न, हुर्किन, सजिलो हुन्छ । साङ्लाहरूको बास नै भान्सामा खाने कुरा भएको ठाउँमा बढी हुने गर्दछ ।
साङ्ला भगाउन या मार्नका लागि बजारमा थरिथरिका रासायनिक औषधि पाइन्छन् । तर, यी औषधिहरू स्वास्थ्यका लागि हानिकारक हुन्छन् । घरमा साना बच्चा छन् भने रासायनिक औषधि होइन, घरेलु उपाय नै अपनाउनुहोस् ।
साङ्लाले सताएर हैरान हुनुहुन्छ धन्दा नमान्नुहोस् तेजपत्ताको प्रयोगबाट सबै हजुरको घरबाट भाग्ने छन् ।

साङ्ला भगाउने घरेलु उपाय मध्य तेजपत्ता अत्यन्तै उत्तम उपाय हो । तेजपत्ताको गन्धसँग कक्रोच भाग्ने गर्छ । त्यसैले केही पत्ता कक्रोच धेरै बस्ने कुनामा राखिदिनुहोस् तुनुन्तै त्यहाँबाट यसको गन्धले कक्रोच आफैँ भाग्ने गर्छ । तर, एउटै पत्ताले लामो समय काम नगर्ने भएकाले केही हप्ताको अन्तरमा त्यसलाई बदल्नुपर्छ ।

बकाइनो मध्य पहाडी भेकमा पाइने चाँडो बढ्ने एक प्रकारको पतझड समुहको रूख हो। एस बाट स्वस्थ्यका लगि निम्न फाइ्र्रदा लिन सकिन्छ ।

– वाथ भएमा:बकाइनोको गेडा रायो सस्र्युमा पिनेर लेप गर्नाले वाथ भएको बिस्तारै ठिक हुँदै जान्छ ।





– रगत जमेर गाँठो भएमा : बकाइनोको पात पिनेर लेप बनाएर बाँध्नाले छिट्टै घाउ निको हुन्छ ।

– चिलाउने रोगमा:  बकाइनोको फूल पिनेर घाउ, खटिरा, चिलाउने ठाउँमा लगाउनाले ठीक हुन्छ ।

– सेतो दूबीमा : १० पात निम, १० पात बकाइनो पिनेर लेदो बनाएर लगाएमा केही समयमा नै ठीक हुन्छ ।

– दाद रोगमा:  पाकेको बकाइनोको गेडाको धूलो कागतीमा फिटेर लगाउनाले दाद रोग निको हुन्छ ।

– पत्थरी रोगमा:  बकाईनोको १ चम्चा पातको रसमा आधा चम्चा जवाखार मिसाएर बिहानरबेलुका खाने गरेमा पित्त एंव मूत्राशयको पत्थर जान्छ ।

–  जुका परेमा:   बकाइनोको ५० ग्राम बोक्रा ३०० ग्राम पानीमा उमाल्नुहोस् र चौथाइ भाग बाँकी भएपछि शिशीमा राख्नुहोस् र चिया चम्चाले १,१      बिहानरबेलुका खाने गरेमा केटा–केटी, बुढा बुढी जसको पेटमा जुका परेको छ भने पनि २र४ दिनमै ठीक हुन्छ ।

– स्त्रीको मासिक धर्म बढी भएमा:  बकाइनोको पातको रस एक चम्चा बिहानरबेलुका खाने गरेका रगत बढी हुने रोग ठीक हुन्छ ।

– स्त्रीको मासिक धर्म रोकिएमा:  बकाइनोको फूलको रस आधा चम्चामा मह आधा चम्चा मिसाएर बिहानरबेलुका खाने गरेका धर्म रोकिएको खुल्छ र नियमित हुन्छ ।
– गर्भाशय शुद्धिका लागि:  बकाइनोको पातको रस नित्य १र१ चम्चा बिहानरबेलुका दिने गरेमा गर्भाशय शुद्धि हुनेछ ।

मरिच सुगंधित, उत्तेजक र स्फूर्तिदायक वस्तु हो। आयुर्वेद र यूनानी चिकित्साशास्त्रहरूमा यसको उपयोग कफ, वात, श्वास, अग्निमांद्य उन्निद्र इत्यादि रोगहरूमा भनिएको छ। भोक बढाउने र ज्वरो कम गर्न लाई दक्षिण भारतमा यसको विशेष प्रकारको ‘रसम’ खाना सँग पिइन्छ। भोजनमा मसलाको रूपमा यसको उपयोग सर्वत्र हुन्छ। पाश्चात्य देशहरूमा यसको विशिष्ट उपयोग विविध प्रकारको मासुहरूको डिब्बाबंदीमा, खाद्य पदार्थहरूको परिरक्षणको लागि र मसलाको रूपमा गरिन्छ।
कपाल दुखेमा-  गाईको घिउ पाँच चम्चा कराईमा तताउनु र सात गेडा मरिच डडाउनु र छानेर राख्नु । टाउको दुखेको बेलामा घ्यू कंचटमा दल्नु ठीक हुन्छ ।

 आधा टाउको दुखेमा-   मरिचलाई पानीमा पिनेर लेप बनाउने र दाहिने पट्टिको कपाल देखेको भए देब्रेपट्ट्रिेको कंचटमा लेप लगाउने र देब्रे पट्टीको कपाल दुखेको भए दाहिनेपट्टिको कंचटमा लेप लगाउने गरेमा ठीक हुन्छ ।

 रुघाखोकी लागेमा-     १०–१५ दाना फुराएको मरिच पिनेर फिटेर नित्य सेवन गर्ने गरेमा बिग्रेको रुघाखोकी १ हप्तामा नै ठीक हुन्छ ।

पिनास भएमा, रुघा लागेमा, टाउको दुखेमा-    २५ दाना मुनक्का दाखको गेडा २५–३० दाना मरिच हालेर पिँध्नुहोस् र त्यसलाई दुई ग्लाँस पानीमा पकाउनुहोस् घटेपछि रोगीलाई खान दिएर सिरक ओडेर सुत्न लगाउनुहोस्, यस्तो प्रक्रिया अपनाएमा १ पटकमा नै पिनास भएमा, रुघा लागेमा, टाउको दुखेको रोग ठीक हुन्छ ।

कफ र खोकी लागेको रोगमा-  १ दाना फुराएको मरिच मसिनो गरी पिनेर १ चम्चा सखरमा मुछेर सानो–सानो गोली बनाउनुहोस् र दिनको तीन–चार वटा गोली चुस्ने गर्नुहोस्, यस्तो प्रक्रियाले कफ निकालेर खोकी ठीक गराउँछ ।

हिक्क आउनेमा-   हिक्क आउने समस्या आएमा मरिच डडाएर त्यसको धूँवा सुँघेमा एकै छिनमा ठिक हुन्छ ।

कफ जमेर गाह्रो भएमा- फुराएको मरिचको धूलो १ चिम्टी १ चम्चा महमा फिटेर दिनको ३–४ पटक चाट्ने गरेमा केही दिनमै ठीक हुन्छ ।

फियो बढेमा-  कागतीको चुकमा ८–१० गेडा मरिच पिनेर बिहान–बेलुका लेप गरेमा ठीक हुन्छ ।

जाडोले कामज्वरो आएमा-  एक डाडु घ्यूमा एक चम्चा मरिचको धूलो डडाएर कपुर २–४ पुरिया हालेर शरीर भरी मालिस गरेमा शरीर तातेर आउँछ र ठीक हुन्छ ।

आँखामा रतन्धो भएमा-  दहीमा फुराएको मरिच पिनेर सुत्ने बेलामा आँखामा लगाउने गरेमा एक–दुई हप्तामा ठीक हुन्छ ।

आँखाको कुनैपनि रोगमा- गाईको घ्यूमा मरिचको धूलो तताएर भातमा मिसाएर खाने गरेमा आँखाका रोगहरु समन हुन्छन् ।

घाँटी सुनिएमा, टंसिल बढेकोमा-  पानीमा मरिच पिनेर लेप बनाएर घाँटीमा लगाउने गरेमा घाँटी सुनिएको, टंसिल बढेको आदि रोग निको हुँदै जान्छ ।

अंग नचलेमा वा पक्षघात भएमा- मरिचको धूलो, नीमको पात तेलमा डडाएर पक्षघात भएको अंगमा बिहान–बेलुका मालिस गरेमा बिस्तारै ठीक हुँदै जानेछ ।

दाँत दुख्ने रोगमा-  मरिचको धूलो, खयर, कपुर बराबर पिधेर दाँत माज्ने गरेमा गिजापाक्ने, दाँत हल्लिने, कीराले खाएको लगाएतको रोगहरु ठीक हुन्छ ।
अल्काई भएमा-  एक चिम्टी मरिचको धूलो आधा चम्चा जीराको धूलो, एक चम्चा महमा फिटेर बिहान–बेलुका केही दिन खान दिएमा पनि अल्काई ठीक हुँदै जान्छ ।

शरीर सुनिएकोमा-   मरिच डढाएको तेल मालिस गर्नाले शरीर सुनिएको ठीक हुन्छ ।

अमलपित्तको रोगमा- फुराएको एक चिम्टी मरिचको धूलो, एक चम्चा मह, एक ग्लास पानीमा फिटेर खाने गरेमा अमलपित्तको रोग ठीक हुँदै जानेछ ।

चिसोले कपाल दुखेमा-   मरिच र दालचिनीको लेप बनाएर विहानरवेलुका निधार र कन्चटमा लगाउने गरेमा चिसोले कपाल दुखेको ठिक हुन्छ ।

 औलोको ज्वरोमा-   नीमको बोक्रा , कुटकी, सुठो र मरिच सबै बराबर मिसाएर चूर्ण बनाउने । चौथाँइ चिया चम्चा मनतातो पानीसँग बिहान्बेलुका सेवन गरे औलाको ज्वरो पनि बिस्तारै निको हुँदै जान्छ ।

पुरानो खोकीमा-   सूठो, पिप्ला र मरिच एक्एक भाग तथा ३ भाग कपुर पानी हालेर केराउको गेडा जत्रो गोली बनाउने एक्एक गोली दिनमा खिनमा तीन्चार पटक चुस्ने गरेमा पुरानो खोकी ठीक हुन्छ ।

भोक जगाउन-    १ डाडु भाङको गेडाको धूलोमा १ चम्चा मरिचको धूलो मिसाउने र बिहान खाली पेटमा १ चम्चा महसँग फिटेर खाने गर्नुहास्, भोक राम्ररी जाग्नेछ ।

दम खोकीमा-   आधा चम्चा दालचिनीको धूलो , एक चिम्टी मरिचको धूलो, आधा चम्चा जेठीमधुको धुलो, चारवटा कण्ठकारीको फल, दुई चम्चा मिश्री एक माना पानीमा पकाउने र एक चौथाई भएपछि छानेर शिशीमा राख्ने र दिनको तीन पटक विहान दिउँसो वेलुका खाने गरेमा ठिक हुन्छ । अथवा १ चम्चा मनतातो भाङको रसमा १ चिम्टी मरिच र मिश्री फिटेर खाने गरेमा दमको वेग कम हुदै जान्छ ।

घाँटी बसेमा-   घाँटी बसेर बोल्नै नसक्ने भएको छ भने १०र१२ पात तुलसी ४र५ दाना मरिच र मिश्रीको टुक्रासँग चपाएर निल्दा घाँटी बसेको २र३ मात्रामै ठीक भएर आउँछ ।

पेट मडारिने घोच्ने, दुख्ने, दिसा लाग्ने भएमा- हिङ, जाइफल, केशर र मरिच १५,१५ ग्राम सबै बराबर पिनेर धूलो पार्ने र तातो पानी हालेर केराउको गेडा जत्रो गोली बनाउने र सुकाएर राख्ने ।

अण्डकोष बढेमा-    यस प्रकारको रोगमा जिरा र मरिच पानीमा पिनेर लेप बनाएर लगाउने गरेमा बिस्तारै ठिक हुँदै जान्छ ।

 दाँत कीराले खाएमा-  दाँतको प्वालमा कपुर हाल्नाले दाँत दुख्न बन्द हुन्छ र कीरा पनि ठीक हुन्छ । अथवा मरिचको धूलो, खयर, कपुर बराबर पिधेर दाँत माज्ने गरेमा गिजापाक्ने, दाँत हल्लिने, कीराले खाएको लगाएतको रोगहरु ठीक हुन्छ ।

काला ज्वरो आएमा- दतिउनको पात, मरिच र लसुन तीनवटै बराबर राखी पानी हालेर सिलौटामा पिन्ने र सखर हालेर केराउ जत्रो गोली बनाएर दुईरदुई गोली बिहानरदिउँसोरबेलुका तातोपानीसँग खान दिएमा एक हप्तामै ठीक भएर आउँछ ।

  कम्मर दुख्ने रोगमा- आधा पाउ भुटेको कालो तिल, १० ग्राम घोडताप्रे, १० ग्राम धूलो मरिच, १० ग्राम सूठो धूलो, १० ग्राम धूलो पिप्ला, ५ ग्राम फुराएको हिङको धूलो सबै मिसाएर सिसीमा राख्ने र दुख्न सुरु भएपछि ३ पटक धूलोलाई मिश्री पानीमा पकाएर खाने ।

रक्तबिकार
रक्त विकारमा आधा गिलास लौकाको जुुसमा थोरै मिश्री मिलाएर बिहान बेलुका पिउनाले रगतको विकार कम हुदै जान्छ ।
दाँतको दुःखाई
दातको दुःखाईको समस्या भएमा १ सय ग्राम लौकाको गुदी र २५ ग्राम पिसेको लसुन १ लिटर पानीमा उमाल्ने । आधा नहुञ्जेल यसलाई उमालिरहने । त्यसपछि यसलाई जाली कपडाले छान्ने। छानेको पानीले कुल्ला गर्ने। दिनमा २,३ पटक यसो गर्नाले दाँतको दुःखाई कम हुन्छ ।

मुटुको रोग
मुटु रोगीले लौकाको तरकारीका साथसाथै १०,२० मि.ली. लौकाको जुस दिनहुा बिहान पिउनाले फाइदा गर्छ ।
पिलो
पिलो भएको व्यक्तिले दैनिक १५,३० मि.ली. लौकाको जुसमा थोरै मिश्री घोलेर २,३ पटक पिउनाले फाइदा गर्दछ।
मुत्र नलीको जलन
मुत्रसम्बन्धि रोगमा लौकाको रस निकालेर एक चिम्टि सिधे नुन र कागतीको रस मिलाएर दैनिक बिहान पिउनाले मुत्रनली खुलेर आउाछ र मुत्रनलीको दुःखाई हट्छ।
अनिन्द्रा
लौकाको रसमा थोरै तिलको तेल मिलाउने। सुत्नुभन्दा पहिला टाउकोमा राम्रोसाग मालिस गर्ने। केहि दिनपछि राम्रोसाग निन्द्रा लाग्न थाल्छ।
रक्तश्राप
रक्तश्रापमा पनि लौका लाभदायक छ। शरीरको कुनै भागमा रगत बगिरहेको अवस्थामा लौकालाई ताछेर ताछेको बोक्रा पिसेर त्यस ठााउमा लगाउने र पट्ट बााध्ने। यसले बगेको रगत रोकिन्छ। यसका साथै लौकाको रस पनि पिउने।
ज्वरो, पित्त र बाथ
ज्वरो आएको बेला २० मि।ली। लौकाको रसमा थोरै मिश्री मिलाएर सेवन गर्दा लाभ हुन्छ । यसले बात, पित्तको समस्यामा पनि लाभ पुग्छ ।
गर्भाशय सम्बन्धि समस्या
गर्भाशय सम्बन्धि समस्यामा लौकाको रस निकै लाभदायक मानिन्छ। पटक पटक गर्भपतन हुने महिलाहरुले लौकाको रस तथा तरकारीका रुपमा अवश्य खान आवश्यक हुन्छ । यसले गर्भाशय मजवुत भई गर्भपतन हुने समस्याबाट छुटकारा दिलाउन मद्दत गर्छ ।

हिन्दु धर्ममा सर्पलाई भगवान शिवसँग सम्बन्धित भएका कारण नेपालभरी नागको पूजा गरिन्छ तर तराईबासीका लागि यही सर्प थुप्रै पटक जीवनकै लागि खतरा पनि बनेको छ । सर्पले टोकेका कारण हरेक वर्ष नेपालमा थुप्रै मानिसहरुको मृत्यु हुन्छ । हामी यसको खतराबाट कसरी बच्न सक्छौं, यस विषयमा जानकारी लिऔंः

नेपालमा कोब्रा, कोरेतलगायत विभिन्न किसिमका सर्पहरु पाइने गरिन्छ । त्यसमध्ये निकै थोरै सर्पहरु विषालु छन् । बाँकी सबै गैर विषालु छन् । यसको अर्थ निकै कम सर्पहरुले टोक्दा मात्र ज्यान जाने खतरा हुन्छ । तर यहाँ ध्यान दिनु पर्ने कुरा के छ भने थुप्रै पटक विषभन्दा पनि त्यसको डर घातक सिद्ध हुन्छ । सर्पले टोकेको डर पनि यस्तै हो । धेरैजसो अवस्थामा मानिसहरुको मृत्यु विषको कारणले नभई डरको कारणले हुन्छ ।

तर हामीले थोरै सावधानी र होसियारी देखायौं भने सर्पले काटिसकेपछि पैदा हुने खतराबाट बचाउन सकिन्छ ।

सर्पले जतिबेला मानिसलाई टोक्छ तब त्यसको दाँतको विष शरिर भित्र प्रवेश गर्ने गर्दछ । यो विष माथितर्फ आउने गर्दछ । उदाहरणको लागि यदि हात र खुट्टामा सर्पले टोकेको छ भने विष सर्वप्रथम मुटुतर्फ जान्छ त्यसपछि पूरा शरिरमा जानेछ ।

snakeसर्पले जहाँ टोकेपनि विष पहिला मुटुमा नै जान्छ त्यसपछि मात्र शरिरमा फैलिनेछ । विष पूरा शरिरमा फैलिनका लागि ३ घण्टा लाग्छ । अर्र्थात्, बिरामी ३ घण्टासम्म जीवित रहने सम्भावना हुन्छ । यही तीन घण्टा बिचमा बिरामीलाई के गर्न सकिन्छ, त्यसबारे जानकारी लिऔंः
घरमा कुनै पुरानो इन्जेक्सन भएमा त्यसको अगाडिको सुइको भागलाई काट्नुहोस् । सुई जुन प्लाष्टिकमा फिट हुन्छ त्यही प्लाष्टिकलाई काट्नुहोस् । सुइलाई काटेपछि त्यो एउटा पिचकारी जस्तो देखिन्छ ।

त्यसपछि तपाईं बिरामीलाई सर्पले टोकेको ठाउँ पत्ता लगाउनुहोस् । सर्पले टोकेको ठाउँ सुन्निएको हुन्छ । अब तपाईंले उक्त काटिएको इन्जेक्सनलाई टोकेको दुई निशानमध्ये एकमा राख्नुहोस् । जब तपाईं निशानामाथि इन्जेक्सन राख्नुहुन्छ तब त्यो घाउमा टाँसिएर एउटा भ्याक्युम क्रियट हुन्छ । जब तपाईं सुइलाई तान्नुहुन्छ तब त्यसमा रगत भरिन्छ ।

तपाईं इन्जेक्सनलाई तान्दै गर्नुहोस् । पहिलो पटक निकालिएको रगतको रंग हल्का कालो हुन्छ अथवा गाढा कालो हुन्छ । यस्तो भएमा थाहा पाउनुस् कि रगतमा विष मिसिएको छ । जबसम्म रगतको रङ कालो र गाढा कालो देखिन्छ तबसम्म रगत निकालिरहनुहोस् । यो प्रक्रिया दोहोराउँदा सम्पूर्ण विष बाहिर निस्कन सफल हुन्छ ।

snake1सर्पले टोक्दा जुन पदार्थ निस्कन्छ त्यसमा विषको मात्रा ०.५ मिलिग्राम मात्र हुन्छ । योभन्दा बढी सर्पको दाँतमा अड्नै सक्दैन । दुईतीनपटक रगत निकाल्दा नै विष बाहिर आइसक्छ ।

त्यसपछी तपाईंले बिरामीमा केही परिवर्तन आइसकेको देख्नुहुन्छ । विषालु सर्पले टोकेपछि व्यक्ति बेहोस अर्थात बेहोसीको हालतमा पुगेको हुन्छ र विष बाहिर निकालिसकेपछि उनमा चेतना आएको हुन्छ । यस्तो हालतमा उनको मृत्यु हुँदैन । तपाईं प्राथमिक उपचारको लागि यसलाई प्रयोग गर्न सक्नुहुन्छ ।

यस्तो स्थितीका लागि एउटा अर्को औषधी पनि छ । यदि तपाईं चाहनुहुन्छ भने त्यसलाई घरमा सधैं राख्न सक्नहुन्छ । यो होमियोपेथिक औषधीको नाम नाजा हो । यो कुनै पनि होमियोप्याथिक औषधी पसलमा पाइन्छ ।

– सुरूको अवस्थामा मिर्गाैलामा प्रोटिन भन्ने तत्व चुहिन हुन थाल्छ । विस्तारै त्यो बढदै गएपछि पछि मिर्गाैलाले काम गर्न छाडने हो ।

– प्रोटिन तत्वको चुहिन थालेपछि पिसावमा अत्यधिक फिज आउन थाल्छ । त्यसबाट पनि मिर्गाैलामा खरावी छ भन्ने थाह हुन्छ ।


– साँझपख गोलीगाँठाहरू सुन्निन थाल्छ । विहान उठदा आँखाको डिलहरू सुन्निने गर्छ, त्यस्तो भएका व्यक्तिले पनि एक पटक मिर्गाैला परीक्षण गर्नुपर्छ । राती सुतेपछि धेरै पिसाव हुनु अर्थात तीन पटक भन्दा धेरै पटक पिसाव भयो भने ।

– विहान उठ्दाधमिलो, कोकाकोला जस्तो, धुवाँजस्तो पिसाव आउछ भने ।

– कहिलेकाही अत्यधिक कोखा दुख्ने गर्छ भने ।

– रगतको कमीले शरीर थाक्ने गर्छ भने ।

– वाक वाक लाग्ने गर्छ भने ।

– त्यसबाहेक यदि खुलेर पिसाव आउदैन भने , पिसाव गर्दा बल गर्नु पर्छ , थोपा थोपा भएर आउछ , पिसाबका बेला पिडा हुन्छ , रातीमा धेरै पटक पिसाव हुन्छ , ठूलो हुँदासम्म निदाएका बेला ओछयानमा पिसाव हुन्छ भने त्यस्तो व्यक्तिलाई पछि गएर मिर्गाैलाको रोगको सम्भावना हुनसक्छ । त्यसैले समयमै गएर परिक्षण गर्नुपर्छ ।

-डा. राजीबकुमार देव, वरिष्ठ क्यान्सर विशेषज्ञ
साधारणतया केमोथेरापी भन्नाले कुनैपनि औषधिको प्रयोग गरेर उपचार गर्ने भन्ने बुझिन्छ । तर, चलनचल्तीको भाषामा केमोथेरापी भन्नाले औषधिको प्रयोग गरी क्यान्सरको उपचार भन्ने बुझिन्छ । क्यान्सरको नाम सुन्नासाथ सबैमा डर र त्रासको भावना उत्पन्न हुने गर्छ । क्यान्सर असाधारण र जटिल रोग भएपनि यसको बारेमा कम ज्ञान भएकाले नै बढी डर लाग्ने कुरा प्रस्ट छ । क्यान्सर रोग लागेपछि उपचार सम्भव छैन र छिट्टै ज्यान जान्छ भन्ने सोचाईले गर्दा बढी समस्या भएको देखिन्छ । तर वास्तवमा त्यो सही होइन । क्यान्सर भई सकेपछि पनि धेरै प्रकारको उपचार सम्भव छ र उपचार पछि रोग निको हुने सम्भावना पनि राम्रो हुन्छ ।
क्यान्सरको उपचार गर्ने पद्धति साधारणतया ३ प्रकारका छन् :
१. सर्जरी: यस पद्धतिमा जुन भागमा क्यान्सर लागेको छ, त्यसलाई अपरेसन गरेर शरीरबाट फाल्ने भन्ने बुझिन्छ ।सम्भवभएको अवस्थामा यो उपचार सबैभन्दा प्रभावकारी  हुन्छ ।
२. रेडिएसन थेरापी :  यस पद्धतिमा विकिरणको प्रयोग गरेर क्यान्सरको उपचार गरिन्छ । रोग अनुसार सही ठाउँमा प्रयोग गरे यसबाट विभिन्न प्रकारको क्यान्सरनिदान हुन सक्छ ।
३. केमोथेरापी : यसमा औषधिको प्रयोग गरि क्यान्सर उपचार गरिन्छ ।
केमोथेरापी
क्यान्सर केमोथेरापी भन्नाले विभिन्न प्रकारका औषधि प्रयोग गरि क्यान्सरनिर्मुल गर्ने पद्धतिभन्ने बुझिन्छ । औषधि प्रयोगले क्यान्सर कोशिकाहरूलाई मारेर शरीरलाई क्यान्सरमुक्त बनाउने कोशिस गरिन्छ । क्यान्सरको उपचारको सन्दर्भमा यो एक मान्यताप्राप्त र प्रभावकारी पद्धति हो । यसमा विभिन्न प्रकारका इन्जेक्सन औषधिलाई सलाइन पानीमा मिसाएर दिइन्छ । कतिपय केमोथेरापी औषधि खाने चक्कीको रुपमा पनि पाइन्छ ।
केमोथेरापी प्रयोग गर्ने अवस्थाहरु
केमोथेरापी प्रयोग गर्ने अवस्थामुख्यतया ४ प्रकारका हुन्छन्। यी अवस्थाहरु उपचारबाट खोजेको परिणाममा भर पर्दछ ।
 १. क्युरेटिभ इन्टेन्ट : यस  प्रकारको उपचारमा केमोथेरापीको प्रयोगबाट सम्पूर्ण क्यान्सर कोशिकालाई मारेर शरीरलाई क्यान्सरमुक्त बनाउने कोशिस गरिन्छ । यो उपचार पछि बिरामीहरु पूर्णतया क्यान्सरमुक्त भएर साधारण जीवन बिताउन सक्छन्। सबै क्यान्सरमा यो उपचार सम्भव छैन । यस्तो उपचार बढी जटिल हुनुका साथैसाईड इफेक्टहरु पनि बढी हुने गर्छन् । साथै यस्तो उपचार गर्न दक्ष जनशक्ति र राम्रो सपोर्ट  टिम पनि आवश्यक पर्छ । यस प्रकारको उपचार सम्भव हुने क्यान्सरहरुमा ब्लड क्यान्सर, लिम्फोमा, जर्म सेल ट्युमर, कोरिओ कार्सिनोमा, टेस्टीकुलर क्यान्सर पर्छन् ।
२. आडजुव्हेट इन्टेन्ट : यस प्रकारको उपचारमा अपरेसन गरिसकेका बिरामीलाई थप औषधि प्रयोग गरि क्यान्सरपूर्णतया निर्मुल पार्ने कोशिस गरिन्छ । अपरेसन गरिसकेका बिरामीको प्याथोलोजी  रिपोर्ट हेर्दा रोग फेरि बल्झिने सम्भावना देखिएमा यो उपचार गरिन्छ । यस प्रकारको उपचारबाट पनि धेरै प्रकारका क्यान्सर निर्मुल पार्न सकिन्छ । यस प्रकारको उपचार सम्भव हुने क्यान्सरहरुमा स्तन, आन्द्रा, पेट तथा फोक्सोको क्यान्सर, पेडियाट्रिक  सोलिड  ट्युमर, सार्कोमा, ककव्हेरीको क्यान्सर पर्दछन्।
३. निकक आडजुव्हेट इन्टेन्ट : यस प्रकारको उपचार पद्धतिमा अपरेसन गर्नुभन्दा पहिले केमोथेरापी दिईन्छ । यदि ट्युमरको मात्रा र आकार ठुलो छ भने पहिले केमोथेरापी दिएर ट्युमरलाई सानो बनाउने कोशिश गरिन्छ र त्यसपछि सम्पूर्ण ट्युमरलाई अपरेशन गरेर शरीरबाट फालिन्छ । यसप्रकारको उपचारबाट पनि धेरै प्रकारका क्यान्सर निर्मुल पार्न सकिन्छ ।स्तन, आन्द्रा, पेट तथा युरोथेलिअल क्यान्सर र सार्कोमा यस पद्धतिबाट उपचार गर्न सकिन्छ ।
४. प्यालियेटिव इन्टेन्ट : निर्मुल गर्न नसकिने क्यान्सरहरुलाई यस  प्रकारको पद्धतिबाट उपचार गरिन्छ।यसबाट बिरामीहरुमा क्यान्सरबाट हुने लक्षण कम गरि बिरामीको जीवन बढी सजिलो बनाउने कोशिस  गरिन्छ । यस प्रकारको उपचारबाट बिरामीलाई क्यान्सरले गर्दा भइरहेको लोकल र सिस्टेमिक इफेक्टकम गर्न सकिन्छ । यसबाट आयु पनि केही लम्बिन्छ ।साधारण भाषामा यही प्रकारको उपचारलाई क्यान्सर र यसको उपचारको पर्यायबाचीको रुपमा लिने गरेको पाइन्छ ।  यस प्रकारको उपचार सम्भव हुने क्यान्सरहरुमा पित्तको थैलीको क्यान्सर, प्याङक्रियाजको क्यान्सर, मेटास्टाटिक ब्रेस्ट क्यान्सर, मेटास्टाटिक आन्द्राको क्यान्सर, रिकरेन्ट क्यान्सर पर्दछन् ।
केमोथेरापीका फाइदा
कालान्तारदेखि  विश्वभरि नै क्यान्सरसम्बन्धि विभिन्न सोध हुँदैं आएका छन् । ती सबैको नतिजाअनुसार हाल क्यान्सरसम्बन्धि उपचार पनि विकसित हुँदै गईरहेका छन् । अहिले केमोथेरापीमा पनि नयाँ–नयाँ पद्धतिविकास हुँदै आएका छन् । अहिले प्रयोग गर्न सकिने औषधिहरु ट्युमर स्पेसिफिक हुनुका साथै साइडइफेक्ट पनि कम छ ।
क्यान्सर लागेका बिरामीलाई मुख्यतया रोग लागेको भागको लोकल लक्षण, फैलिएको भए त्यस भागको लक्षण र क्यान्सरको सिस्टेमिक लक्षण देखा पर्ने गर्छन् । केमोथेरापीले लोकल तहमा र फैलिएको ठाउँमा ट्युमरको आकार घटाएर लक्षण कम गर्दछ भने सर्कुलेटिंग ट्युमर बर्डेन कम गरेर सिस्टेमिक लक्षण पनि कम गर्छ । केमोथेरापीले बिरामीमा देखा पर्ने प्यारानेओप्लास्टिक सिम्टम्स पनि कम गराउन मद्धत गर्दछ ।
केमोथेरापीका साईडइफेक्ट
केमोथेरापी सिस्टेमिक थेरापी भएको हुँनाले यसले क्यान्सर कोशीकाका साथै नर्मल कोशीकामा पनि असर गर्छ । केमोथेरापीको  मुख्य एक्सन ‘फास्ट ग्रोइङ सेल्स’ मा हुने हुँदा कपाल झर्ने, मुखमा घाउ आउनेजस्ता साइड इफेक्ट देखिन्छन्। साथै हरेक औषधिको आफ्नै साइडइफेक्ट पनि हुने गर्छन् । यसमा शरीरको रगत कम हुने, न्यूट्रोफिल कम भइ इन्फेक्सन हुने, प्लटेलेट कम भइ रगत बग्ने हुन सक्छ । त्यस्तै पातलो दिसा या कब्जियत हुनेजस्ता समस्या पनि हुन सक्छन्। केमोथेरापीको सिस्टेमिक साइड इफेक्टले गर्दा शरीर कमजोर हुने, आलस्य हुने, केही पनि गर्ने शक्ति नभएको जस्तो हुने जस्ता लक्षण पनि देखा पर्छन्।
यी सबै लक्षण क्षणिकमात्र रहन्छन् र बिस्तारै हराउँदैं जान्छन् । तर केमोथेरापीबाट हुने फाइदा लामो समयसम्म रहिरहन्छ । साइड इफेक्टलाई कम गर्दै केमोथेरापी पूरा गरेमा धेरै फाइदा हुने निश्चित छ ।
केमोथेरापी बारे रहेका भ्रमहरु
केमोथेरापीको बारेमा धेरै प्रकारका भ्रम छन् ।जसले गर्दा जनमानसमा केमोथेरापी सुरु गर्न र उपचार पूरा गर्नबाधा पुग्ने गरेको छ ।केही भ्रमहरु र तिनीहरुको सत्यता निम्नअनुसार छन् ।
१. केमोथेरापी अन्तिम अवस्थामा मात्र प्रयोग हुन्छ : असत्य । माथि लेखमा उल्लेख भए अनुसार विभिन्न प्रकारको क्यान्सरमा केमोथेरापी दिनुको उद्धेश्य फरक–फरक हुन्छ । क्युरेटिभ इन्टेन्ट, आडजुव्हेट इन्टेन्ट र निकक आडजुव्हेट इन्टेन्टको केमोथेरापीक्यान्सरको सुरुको अवस्थामा दिइन्छ  भने प्यालियेटिव इन्टेन्टको केमोथेरापी मात्र अन्तिम अवस्थामा प्रयोग हुन्छ ।
२. केमोथेरापीले बिरामीलाई झन् गाल्छ : असत्य । बिरामीलाई क्यान्सरको लक्षणले गर्दा कमजोरी भएको बेलामा केमोथेरापी चलाए पछि शरीरमा क्यान्सरको मात्रा कम हुँदै जान्छ र फाइदा नै हुन्छ । केमोथेरापीको साथमा शरीरले पनि क्यान्सरसंग लड्ने क्रममा केही समय कमजोरी महसुस भए पनि पछि गएर फाइदा नै हुन्छ ।
३. केमोथेरापीले फाइदाको सट्टा नोक्सान मात्र गर्छ : असत्य । क्यान्सरको प्रकार र स्टेज हेरी फाइदा हुने गर्छ । उपचार राम्रो हुने क्यान्सर र अगाडिको स्टेजको क्यान्सर भएको अवस्थामा पक्कै पनि फाइदा हुन्छ । बिरामीहरुमा देखिने साइड इफेक्टलाई नोक्सान मान्नु हुन्न किनभने यो केही समयका लागि मात्र हुन्छ र पछि गएर फाइदा नै हुन्छ । केही बिरामीमा पहिला केही सपोर्टिभ उपचार गरेर मात्र केमोथेरापी गरेमा यो साइडइफेक्ट पनि कम गर्न सकिन्छ ।
४. केमोथेरापी धेरै महँगो हुन्छ :  यो पूरा सत्य होइन । कतिपय केमोथेरापीको मूल्य धेरै हुँदैन । जस्तै ब्लड क्यान्सर, लिम्फोमा, सार्कोमा आदिको केमोथेरापी औषधि महँगो हुँदैन । कतिपय औषधि महँगो भए पनि त्यसको बदलामा अन्य औषधि पनि प्रयोग गर्ने मौका हुन्छ । नेपाल सरकारले सम्पूर्ण नेपाली दाजुभाई, दिदीबहिनीहरु लाई१ लाख रुपियाँ बराबरको केमोथेरापी खर्च उपलब्ध गराउने हुँदा पनि कुनै पनि नेपाली नागरिक खर्चको अभावमा उपचारबाट वन्चित हुनुपर्दैन ।
५. बारम्बार चलाउँदाखर्च मात्र हुन्छ र फाइदा हुँदैन : यो पूरा सत्य होइन । कतिपय अवस्थामा दोश्रो अथवा तेश्रोपटक पनि केमोथेरापी लगाउनुपर्ने हुन्छ । यस्तो अवस्थामा उपचारमा संलग्न डाक्टरसंग उचित परामर्श लिएर मात्र उपचार गर्नुपर्छ । साधारणतया यस्तो उपचारबाट धेरै फाइदा हुँदैन र केही लक्षणमात्र मात्र कम हुने गर्छ । तर कतिपय अवस्था जस्तै, लिम्फोमाको दोश्रो अथवा तेश्रो केमोथेरापी गर्दा रोग फेरि निर्मुल हुने सम्भावना पनि हुन्छ ।
लेखक आर्मी अस्पताल र ग्रीन सिटी अस्पतालमा कार्यरत वरिष्ठ क्यान्सर विशेषज्ञ हुन ।

नेपालका हरेक भेगमा सजिलै पाईने प्रजाति हो सिस्नु । अहिलेसम्म तीन–चार प्रकारका सिस्नु भेटिएका छन् । भेटिएका सबै प्रजाति सेवन गर्न मिल्छ । पहाडी क्षेत्रमा पाइने सिस्नु बूढो र छिप्पेको सेवन गर्न लायक हँदैन। कलिलो, फूल या मुना मात्र सेवन गर्नु राम्रो हुन्छ । गाउँघरमा सिस्नुलाई तरकारीको रुपमा पनि प्रयोग गर्ने चलन छ । आज हामी सिस्नु खाँदा हुने फाइदा र पकाउने तरिकाको बारेमा उल्लेख गर्छौँ ।

मानिस वा पशुको हातखुट्टा भाँचिएमा सिस्नुको लेपन लगाएर काम्रो बाँध्ने चलन विद्यमान छ । सिस्नु खुवाउन थालेपछि चाँडो निको हुने हामीले देखेका भोगेका पनि छौँ । सिस्नु खाएर हुर्किएका बच्चाको हड्डी बलियो पनि हुन्छ ।

सिस्नुको मुन्टालाई दानाका रूपमा खुवाएको कुखुराले तुलनात्मक रूपमा धेरै अन्डा पार्ने, मासु स्वादिलो हुने र अन्डासमेत गुणस्तरीय हुने देखिएको छ ।

सिस्नुबाट तयार पारेको दाना खाएको कुखुराले साधारण दाना खाएको कुखुराले भन्दा दोब्बर बढी अन्डा दिने गरेको पनि अनुसन्धानबाट खुलेको छ ।

सिस्नु खुवाएको बंगुरको तौल नखुवाएकोभन्दा धेरै भएको र मासुसमेत स्वस्थ रहेको पाइएको छ ।
सिस्नुलाई दानाको रूपमा खुवाइएको गाईको दूधको परिमाण र दूधमा चिल्लो पदार्थको मात्रासमेत उल्लेख्य वृद्धि हुने गरेको अनुसन्धानले प्रमाणित गरेको छ ।

सिस्नु खाँदा हाडजोर्नीलगायतका शरीरका विभिन्न रोगको निदान हुने विश्वास छ ।
विभिन्न आयुर्वेदिक जडीबुटीसम्बन्धी पुस्तकअनुसार सिस्नुमा प्रशस्त मात्रामा आइरन हुन्छ । यसले गर्भवती महिला तथा बालबालिकालाई राम्रो गर्छ ।

सिस्नु पकाउन तरिका
पात वा मुना कलेक्सन गरेर सफा गर्ने । पातको मात्राअनुसार सिस्नु पानीमा उमाल्दै पकाउने । सिस्नु पकाउँदा फिट्केले फिट्दै उमाल्दै पकाउने । मुना वा सिस्नु राम्रोसँग नपाकेसम्म निरन्तर फिटिराख्दा राम्रो हुन्छ । सो घोल अलि बाक्लो सुपजस्तो भएपछि त्यसलाई सेवन गर्न सकिन्छ ।

सिस्नुको मुना र फूललाई तरकारीको रूपमा पकाउन सकिन्छ । यसलाई आफूलाई मनपरेको अन्य तरकारीसँग मिसाएर खान सकिन्छ ।

सिस्नुको पिठो अहिले बजारमा सजिलै पाउन सकिन्छ । त्यस्तै, पिठो दाल पकाउँदा मिसाएर पनि सेवन गर्न सकिन्छ ।

वनपाखामा पाइने भएकाले पात र मुना खाँदा सरसफाइमा भने ध्यान दिनुपर्छ । यसलाई आगोको धुवाँ लगाएर किरा फट्यांग्रा हटाउने चलन पनि छ ।